THÔNG TIN CƠ BẢN VỀ ITALIA VÀ QUAN HỆ VỚI VIỆT NAM
I/ Giới thiệu chung:
Tên nước : Cộng hoà Italia
Thủ đô : Roma (Rome)
Vị trí địa lý : Nằm ở phía Nam châu Âu, ba mặt giáp Địa Trung Hải, bắc giáp Nam Tư (cũ), Áo, Thuỵ Sĩ, Pháp
Diện tích : 301.249 km2
Dân số : 58.133.509 người (7/2006)
Khí hậu : Khí hậu Địa Trung Hải, ôn hoà
Tôn giáo : khoảng 90% theo đạo Thiên chúa giáo La Mã
Ngôn ngữ : Tiếng Italia
Ngày Quốc khánh : 2/6
Tổng thống : Giorgio Napolitano (5/2006)
Thủ tướng : Romano Prodi (5/2006)
II/ Lịch sử:
Italia là một quốc gia có lịch sử lâu đời gắn liền với lịch sử La Mã cổ đại. Sau thời kỳ hưng thịnh của La Mã cổ đại, từ thế kỷ thứ 2 sau công nguyên Italia đi vào thời kỳ suy thoái. Chiến tranh giữa các vương triều diễn ra liên miên và bị các đế quốc bên ngoài đô hộ. Từ thế kỷ 14, Italia bước vào thời kỳ phục hưng và trở thành trung tâm thương mại, văn hoá ở châu Âu trong hai thế kỷ 15-16. Năm 1870 Italia thống nhất và bước vào thời kỳ phát triển hiện đại.
- 1922: Mussolini lên cầm quyền, thi hành chính sách độc tài phát xít.
- 7/1943: Chế độ phát xít bị lật đổ.
- 25/4/1945: Italia được giải phóng hoàn toàn khỏi sự chiếm đóng của phát xít Đức.
- 2/6/1946: Nước Cộng hoà Italia được thành lập.
- 1949: Italia gia nhập NATO.
- 1957: Italia gia nhập EEC (EU ngày nay).
- 1999: Italia gia nhập Liên minh Kinh tế và Tiền tệ Châu Âu.
III/ Chính trị:
1. Thể chế Nhà nước:
Hiến pháp Italia thông qua tháng 12/1947 quy định rõ:
- Chế độ Cộng hoà đại nghị, tách rời Thiên chúa giáo.
- Tổng thống là nguyên thủ quốc gia, do hội nghị liên tịch hai viện bầu ra, nhiệm kỳ 7 năm.
- Quốc hội là cơ quan lập hiến tối cao, gồm hai viện có quyền ngang nhau: Thượng viện 315 ghế, Hạ viện 630 ghế do nhân dân trực tiếp bầu. Nhiệm kỳ 5 năm.
- Chính phủ là cơ quan hành pháp cao nhất, đứng đầu là Thủ tướng (do Tổng thống chỉ định). Thủ tướng đứng ra lập Nội các và đề nghị danh sách các bộ trưởng.
- Chính phủ phải được Quốc hội tín nhiệm thông qua bỏ phiếu.
Chính phủ hiện nay là chính phủ thứ 60 của Italia, được thành lập vào tháng 6/2006, là liên minh trung - tả với sự tham gia của 10 chính đảng trong đó lực lượng chủ yếu là đảng Những Người Dân chủ cánh tả (đảng Cộng sản cũ), đảng Hoa Cúc (các lực lượng dân chủ thiên chúa giáo và trung dung), đảng Cộng sản tái lập, đảng Xanh, đảng Những người cộng sản Italia và đảng Những Người Xã hội Italia.
2. Các đảng phái chính trị:
Italia có nhiều đảng phái chính trị. So sánh lực lượng tại Quốc hội giữa các Đảng chủ chốt hiện nay như sau:
a) Liên minh Trung Tả: giành 49%,8 số phiếu trong bầu cử 4/2006, với 340/630 ghế tại Hạ viện và 158/315 ghế tại Thượng Viện, trong đó:
- Đảng Những Người Dân chủ cánh tả (Democratici di Sinistra): chiếm 17,17%, bầu cử năm 2001 là 16,7%. Trước là Đảng Cộng sản, từ tháng 10/1990 đổi thành đảng Dân chủ cánh tả (PDS) và sau đó là đảng Những Người dân chủ cánh tả (DS), chủ trương đoàn kết với tất cả các lực lượng dân chủ ở trong nước và ở châu Âu. Cuối năm 1994, đảng này quyết định bỏ biểu tượng búa liềm.
- Đảng Hoa Cúc (Margherita): chiếm 10,5%, năm 2001 là 14,7%, tập hợp các lực lượng của đảng Dân chủ Thiên chúa giáo trước đây và nhiều lực lượng trung dung.
- Đảng Cộng sản Tái lập (Partito di Rifondazione Comunista): chiếm 7,4%, năm 2001 là 5%. Năm 1990, một bộ phận đảng viên không tán thành chuyển đổi đảng Cộng sản Italia thành đảng Dân chủ cánh tả (PDS), đã tách ra thành lập Đảng Cộng sản tái lập.
- Đảng những người Cộng sản Italia (Partito dei Comunisti Italiani): chiếm thành lập năm 1998 do tách ra từ Đảng Cộng sản Tái lập, số đảng viên hiện khoản 30.000 người.
b) Liên minh trung hữu, chiếm 49,7%, với 277 ghế tại Hạ Viện và 156 ghế tại Thượng Viện, bao gồm chủ yếu:
- Đảng Italia tiến lên (Forza Italia): thành lập tháng 1/1994, đại diện cho giới tư bản công nghiệp và tài chính Italia, đứng đầu là nhà tỉ phú - cựu Thủ tướng Silvio Berlusconi, chiếm 24% phiếu (năm 2001: hơn 29,4%).
- Liên minh Dân tộc (Alleanza nazionale): tiền thân là đảng Phong trào xã hội Italia, thực chất là đảng phát xít mới trước đó, chiếm 12,3% phiếu (năm 2001: 12%).
- Liên đoàn miền Bắc (Lega Nord): Đảng của những người theo đuổi lợi ích địa phương cục bộ, chủ trương tăng cường quyền lực cho địa phương, chủ yếu là các vùng giàu miền Bắc Italia, xây dựng một nhà nước kiểu liên bang, chủ trương bài ngoại, chiếm 4,4% (năm 2001: 3,9%).
- Liên minh những Người Dân chủ Thiên chúa giáo (UDC), chiếm 6,7% phiếu (năm 2001: 3,2%). Tháng 12/2006, UDC đã tuyên bố tách ra khỏi liên minh trung hữu, đứng độc lập.
IV/ Kinh tế:
Italia hiện là nền kinh tế đứng thứ 7 trên thế giới. Tổng GDP năm 2006 là 1.785 tỉ USD, GDP đầu người 30.200 USD. Italia có nền công nghiệp phát triển, đặc biệt trong các lĩnh vực: công nghiệp hoá chất, chế tạo máy, luyện kim, thiết bị vệ sinh, công nghiệp quốc phòng, hải sản, đồ da, công nghiệp hàng không, hệ thống đường cao tốc… Đáng chú ý là Italia có mô hình phát triển kinh tế gần gũi với Việt Nam về hệ thống các doanh nghiệp nhỏ và vừa rất năng động và hiệu quả, đóng góp tới gần 2/3 tổng sản phẩm quốc dân.
Phân bổ lao động trong các ngành kinh tế: Nông nghiệp 2%, công nghiệp 30%, các ngành buôn bán và dịch vụ khác 68% (năm 2002).
- Tăng trưởng GDP: 1,9% (năm 2006)
- Lạm phát : 2,3% (năm 2006)
- Thất nghiệp: 7% (năm 2006)
Thương mại:
Italia có quan hệ buôn bán với trên 100 nước trên thế giới. Tổng giá trị xuất khẩu của Italia năm 2006 đạt khoảng 450 tỷ USD. Thị trường ngoại thương của Italia chủ yếu là các nước Tây Âu (chiếm trên 75%), Mỹ (8%). Với khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, bạn hàng lớn nhất là Trung Quốc (Italia đứng sau Đức trong EU về xuất khẩu sang Trung Quốc). Năm 2006, Italia nhập khẩu 445,6 tỷ USD.
Đầu tư:
Đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Italia tập trung nhiều tại Bắc Mỹ, EU và khu vực Đông Âu (Rumani, Albani, Nga). Tại các nước đang phát triển, FDI của Italia tập trung tại một số nước Nam Mỹ (Brasil, Argentina,...) và Trung Quốc.
Chính sách viện trợ phát triển:
Bộ Ngoại giao Italia là cơ quan chịu trách nhiệm về viện trợ phát triển. Trong một thời gian dài, Italia không quan tâm nhiều đến cách thức thực hiện hợp tác phát triển và chỉ hành động trong các trường hợp khẩn cấp. Từ 1980 - 1990, viện trợ phát triển của Italia đạt mức 0,4% GDP. Tuy nhiên từ 1992 đến nay, do tình hình chính trị và tài chính khó khăn, Italia đã phải điều chỉnh chính sách viện trợ phát triển. Theo ước tính, ODA của Italia (1999-2001) là khoảng 0,15% GDP, rất thấp so với mức 0,7% của Uỷ ban viện trợ phát triển Liên hiệp quốc. Với mức viện trợ như vậy, Italia là nước đứng thứ 20/21 trong số các nước cung cấp viện trợ phát triển, đứng trước New Zealand tính theo chi phí cho ODA/người. Hơn 50% viện trợ phát triển của Italia là viện trợ có điều kiện (mua hàng hoá và dịch vụ của Italia). 80% ODA của Italia là để cung cấp cho các nước có thu nhập thấp nhất. Italia chú trọng tới viện trợ phát triển thông qua EU và các tổ chức quốc tế hơn là hỗ trợ song phương. Các nước được ưu tiên nhận viện trợ phát triển của Italia là Madagascar, Mozambique, Haiti, Uganda và Ethiopie. Ở châu Á, các nước được ưu tiên hàng đầu là Ấn Độ và Philíppin. Đấu tranh xoá đói giảm nghèo là lĩnh vực ưu tiên, nhất là cho châu Phi, Balkans, châu Mỹ La tinh và châu Á). Italia đã giành 100 triệu USD cho vấn đề này.
V/ Chính sách đối ngoại:
Chính sách nền tảng của Italia là hội nhập châu Âu, ủng hộ tiến trình nhất thể hóa và mở rộng EU, coi trọng quan hệ với Mỹ và NATO. Ở châu Á, Italia coi trọng quan hệ với Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc, ASEAN, chủ yếu vì lợi ích thương mại.
Chính phủ Italia hiện nay thuộc Liên minh Trung tả do ông Romano Prodi, cựu Chủ tịch EC đứng đầu, là một tập hợp chính trị với nhiều xu hướng chính trị khác nhau (Cộng sản, Thiên chúa giáo, Cấp tiến, Xã hội dân chủ, v.v..). Ưu tiên của liên minh đang cầm quyền là đưa Italia thoát ra khỏi tình trạng kinh tế trì trệ, cải thiện tình hình xã hội, tăng cường quan hệ với EU, xích lại gần với các đối tác truyền thống là Pháp và Đức, giữ quan hệ truyền thống với Mỹ nhưng không lệ thuộc vào Mỹ. Tuy nhiên, do không có đa số áp đảo ở cả hai Viện Quốc hội và một chính phủ mạnh, nên phe trung tả gặp nhiều khó khăn trong việc thực hiện các mục tiêu trên.
VI/ Quan hệ Việt Nam - Italiai:
1/ Quan hệ chính trị:
Việt Nam và Italia chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao ngày 23/3/1973. Ngày 23/3/2003, hai nước đã tổ chức kỷ niệm trọng thể 30 năm ngày thiết lập quan hệ ngoại giao.
Quan hệ chính trị giữa hai nước từ đầu những năm 90 được phát triển và củng cố. Sau chuyến thăm chính thức Việt Nam của Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Italia G. De Michelis (12/1989), hai nước duy trì thường xuyên việc trao đổi đoàn ở cấp cao.
- Tháng 5/1997, Thủ tướng Việt Nam Võ Văn Kiệt thăm chính thức Italia;
- Tháng 5/2000, Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu thăm Italia;
- Tháng 11/2002, Phó Thủ tướng Vũ Khoan thăm và dự Hội thảo "giới thiệu Việt Nam 2002" tại Italia;
- Tháng 10/2004, Phó Thủ tướng Italia Gianfranco Fini dự ASEM 5;
- Tháng 1/2005, Chủ tịch Hạ viện Italia Pier Ferdinando Casini thăm Việt Nam;
- Tháng 3/2005, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn An thăm Italia.
- Tháng 1/2007, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng thăm Italia
Italia tích cực ủng hộ việc tăng cường hợp tác giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu, trên các diễn đàn quốc tế lớn cũng như việc bình thường hoá quan hệ giữa Việt Nam và các tổ chức tài chính, thương mại, tiền tệ quốc tế.
2/ Quan hệ kinh tế:
Một số tập đoàn sản xuất lớn của Italia đã thiết lập quan hệ hợp tác và bước đầu có được một số kết quả quan trọng tại Việt Nam như Technip Italy (dự án Nhà máy đạm Phú Mỹ), Danieli Officina (nhà máy sản xuất thép), Fiat Iveco (liên doanh ôtô Mekong), Piaggo (xe máy scooter), Tập đoàn Pirelli (xây dựng cáp quang Hà Nội-Tp Hồ Chí Minh), Finmeccanica (tập đoàn công nghiệp và thiết bị quốc phòng).
Kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và Italia tăng đều trong những năm qua, từ 320 triệu USD năm 1996 lên đến 870 triệu Euro năm 2006 (tương đương 1,13 tỷ USD), trong đó Việt Nam xuất siêu 430 triệu USD. Những mặt hàng nhập khẩu chủ yếu của Việt Nam từ Italia là: đồ da, hóa chất, máy móc ngành vận tải - xây dựng, dây chuyền chế biến thực phẩm, thiết bị vệ sinh, thiết bị y tế, máy phát điện, hàng gia dụng.
Những mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của Việt Nam sang Italia là: giầy dép (40%), thủy sản (15%), dệt may (13%), cà phê (12%), sản phẩm chất dẻo (4%), đồ gỗ (3%), đồ du lịch và thủ công mỹ nghệ.
3. Viện trợ phát triển:
Năm 1997, hai Chính phủ ký Bản "Thỏa thuận về việc sử dụng khoản viện trợ phát triển 100 tỷ Lia (tương đương 60 triệu USD) của Italia dành cho Việt Nam", thời hạn 35 năm, ân hạn 14 năm, lãi suất 0,5%. Tuy nhiên đến nay còn nhiều dự án chưa được giải ngân. Năm 2002, Chính phủ Italia đã xóa nợ cho Việt Nam 40 tỷ Lia (khoảng trên 20 triệu EURO) trong tổng số 54 tỷ Lia nợ của các dự án thuộc giai đoạn 90-92 và ký thêm 6 dự án mới trị giá 17 triệu EURO (trong đó 3,5 triệu cho không và 13,5 triệu vay ưu đãi, lãi suất từ 0,25% đến 0,5%/năm, thời hạn trả 35 năm, ân hạn 15 năm. Hai bên đã hoàn thành dự án “Hỗ trợ kỹ thuật nâng cao năng lực thể chế giúp Việt Nam gia nhập WTO” trị giá 751.950 EURO và dự kiến triển khai dự án mới về “Hỗ trợ Việt Nam giai đoạn hậu WTO” trong năm 2007.
Mức cam kết về ODA của Italia cho Việt Nam năm 2007 là 42,15 triệu Euro, trong đó 4,05 triệu Euro là viện trợ không hoàn lại, 38,1 triệu Euro vốn vay ưu đãi. Hiện nay, vốn viện trợ phát triển của Italia tại Việt Nam được chia như sau: 77% cho lĩnh vực xã hội (y tế, nước sạch,…); 5% cho phát triển nguồn nhân lực; 12% cho phát triển các lĩnh vực sản xuất và đưa hàng hóa Việt Nam ra thị trường toàn cầu; 6% cho xóa đói giảm nghèo.
4. Đầu tư trực tiếp:
Tính đến nay, Italia đứng thứ 9 trong EU và đứng thứ 31 trong số các quốc gia trên thế giới về mức đầu tư trực tiếp tại Việt Nam với 22 dự án trị giá 55,9 triệu USD, chủ yếu trong các ngành: giày da, xây dựng, thiết bị vệ sinh, bình nóng lạnh, chế biến thép. Một số công ty Italia đầu tư hiệu quả tại Việt Nam như Perfetti (kẹo), Merloni Termo Sanitari (Bình nóng lạnh Ariston).
5. Quan hệ văn hoá - giáo dục:
Quan hệ văn hoá-giáo dục giữa ta và Italia còn hạn chế tuy hai nước đã ký Hiệp định hợp tác văn hoá năm 1990. Hàng năm Chính phủ Italia dành cho ta một số học bổng dài hạn và ngắn hạn, hỗ trợ các tổ chức nhà nước và phi chính phủ tổ chức một số hội thảo về Việt Nam, tổ chức các cuộc triển lãm mỹ thuật, sách báo, tuần lễ phim Việt Nam, biểu diễn âm nhạc cổ điển thường kỳ... Nhân dịp kỷ niệm 990 năm Thăng Long-Hà Nội, phía Italia đã có một loạt các hoạt động rất hiệu quả như liên hoan rối quốc tế, biểu diễn và trưng bày cây đàn nổi tiếng của nhạc sỹ Italia Paganini. Chính phủ Italia đang phối hợp với UNESCO giúp đỡ Việt Nam trùng tu khu di tích Mỹ Sơn với tổng trị giá là 812.000 USD.
Từ cuối những năm 90, Italia đã xác định một trong những ưu tiên phát trển quan hệ là văn hóa – giáo dục với việc giúp trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội mở khoa tiếng Italia đào tạo hệ đại học. Hiên đã và đang có hàng trăm sinh viên theo học tiếng Italia.
6. Hiệp định, Thoả thuận và Bản ghi nhớ đã ký giữa hai nước:
- Hiệp định khung về Hợp tác Kinh tế, Công nghiệp và Kỹ thuật (1989);
- Hiệp định Khuyến khích và Bảo hộ đầu tư (1990);
- Hiệp định Hợp tác Văn hoá (1990);
- Biên bản thoả thuận về kỳ họp đầu tiên của UB liên Chính phủ Việt Nam - Italia (1990);
- Nghị định thư về Hợp tác phát triển (1992);
- Hiệp định hoãn nợ (8/1994);
- Hiệp định tránh đánh thuế hai lần (11/1996);
-Thỏa thuận về nguyên tắc sử dụng 60 triệu USD tín dụng vay ưu đãi Chính phủ Italia dành cho Việt Nam (5/1997);
- Chương trình thực hiện Hiệp định Văn hoá hai nước trong hai năm 1997-1999 (5/1997);
- Chương trình thực hiện Nghị định thư về hợp tác Khoa học - Công nghệ (11/1998);
- Bản ghi nhớ về hợp tác giữa các doanh nghiệp vừa và nhỏ (10/1999);
- Bản Thoả thuận về hợp tác lần thứ 4 của Uỷ ban liên chính phủ Việt Nam - Italia (12/2000);
- Bản ghi nhớ về việc Chính phủ Italia xoá nợ cho Chính phủ Việt Nam 40 tỷ Lia (11/2002);
- Hiệp định hợp tác về nuôi con nuôi giữa CHXHCN Việt Nam và Cộng hoà Italia ký ngày 13/6/2003 tại Hà nội;
- Chương trình hợp tác văn hóa- đào tạo Việt Nam- Italia 2004-2007 ký ngày 9/11/2004 tại Hà Nội.
(Tháng 6 năm 2007)