KINH TẾ ĐỐI NGOẠI CỦA MÔ-DĂM-BÍCH

I-ĐẶC ĐIỂM:

    Những đặc điểm chi phối chính sách kinh tế đối ngoại:

-Vị trí địa chính trị: Mozambique nằm ở Đông Nam châu Phi, giáp Ấn Độ Dương phía Đông, án ngữ Kênh Mô-dăm-bích với Ma-đa-gat-xca, có đường biên giới dài 4.571 km, Tanzania phía Bắc, Malawi và Zambia phía Tây Bắc, Zimbabwe phía Tây, Swaziland và Nam Phi phía Tây Nam.  Mô-dăm-bích là thành viên tích cực của Cộng đồng Phát triển miền Nam châu Phi (SADC) gồm 14 nước (Angola, Botswana, CHDC Congo, Madagascar, Mauritius, Namibia, Lesotho, Malawi, Mozambique, Swaziland, Tanzania, Zambia, Zimbabwe), có tổng GDP: 432 tỷ USD (2008), dân số: 247 triệu người, GDP bình quân đầu người: 1743 USD và Khu vực Tự do Thương mại SADC (SADC FTA) thành lập năm 2008.

-Tiềm năng tự nhiên, kinh tế: Mô-dăm-bích là nước nông nghiệp, sản phẩm chính là hạt điều, cùi dừa, chè, bông, mía, lạc. Tài nguyên, khoáng sản khí tự nhiên, than đá, vàng, titan. Nền kinh tế nước này còn dựa vào cung cấp dịch vụ như xuất khẩu điện (có đập thuỷ điện nổi tiếng Cahora Basa), dịch vụ cảng, đường  giao thông quá cảnh cho các nước láng giềng. Kim ngạch XNK đạt 5 tỷ USD (2009). Đối tác thương mại chính: Nam Phi, Trung Quốc, Bồ đào nha, Hà Lan. ODA, viện trợ chính thức khoảng 1,7 – 1,9 tỷ USD/năm.

-Hệ thống chính trị từ độc đảng sang đa đảng: Nội chiến kéo dài kéo dài 17 năm, gây hậu quả nặng nề cho quá trình phục hồi kinh tế, xây dựng lại đất nước, kết thúc bằng giải pháp hòa hợp, hòa giải dân tộc, cộng nhận chế độ chính trị đa đảng, chấp nhận Phong trào Kháng chiến Mô-dăm-bích (RENAMO) là đảng chính trị đối lập lớn.

-Tham gia hòa nhập quốc tế: Mô-dăm-bích là thành viên tích cực của Liên minh châu Phi (AU), KLK, Cộng đồng các nước nói tiếng Bồ đào nha (PALOP), Khối liên hiệp Anh (Commonwealth). Với cương vị Chủ tịch Liên minh châu Phi (AU) năm 2003, Mô-dăm-bích đóng góp tích cực vào việc giải quyết xung đột, tăng cường hợp tác đấu tranh bảo vệ lợi ích chính đáng của các nước châu Phi và các nước đang phát triển.

-Vai trò châu Á: Trong chính sách đối ngoại hướng về châu Á, Mô-dăm-bích chủ trương tăng cường quan hệ hợp tác với Trung Quốc, Nhật bản, Ấn Độ, Việt Nam. Bồ đào nha, Hà Lan là đối tác chính của Mô-dăm-bích ở châu Âu. Nam Phi là đối tác chính ở châu Phi.

II-KINH NGHIỆM TRONG TRIỂN KHAI CÁC LĨNH VỰC KINH TẾ ĐỐI NGOẠI:

Kể từ khi độc lập năm 1975, chính sách kinh tế đối ngoại (KTĐN) của Mô-dăm-bích thay đổi theo đặc điểm của tình hình quốc tế từng thời kỳ. Mô-dăm-bích đã biết đề ra chính sách KTĐN phù hợp.

-Từ 1975-1992: Mô-dăm-bích lựa chọn con đường tiến bộ, xây dựng CNXH, dựa chủ yếu vào sự giúp đỡ của Liên xô cũ và các nước XHCN Đông Âu thông qua khối COMECOM. Mô-dăm-bích tranh thủ được sự giúp đỡ của khối XHCN củng cố độc lập, xây dựng Đảng Frelimo tiến bộ theo xu hướng Mác-Lê nin, khôi phục kinh tế.

-Từ 1992-2004: Sau Liên xô và Đông Âu sụp đổ, Mô-dăm-bích lựa chọn hệ thống chính trị đa đảng.  Chuyển sang xu hướng dân chủ xã hội, Mô-dăm-bích hướng mạnh sang các nước Tây Âu, dựa chủ yếu vào Bồ đào nha về kinh tế, thương mại. Đối với khu vực, Mô-dăm-bích đẩy mạnh hòa nhập liên kết kinh tế khu vực, là nước thành viên Cộng đồng Phát triển miền Nam châu Phi (SADC), gia nhập Khối quốc tế Pháp ngữ (Francophonie), Khối Liên hiệp Anh (Commonwealth).

-Từ năm 2004 trở lại đây, Mô-dăm-bich điều chính sách kinh tế đối ngoại hướng sang châu Á trong đó ưu tiên quan hệ kinh tế đối ngoại với Trung Quốc, Nhật bản, Ấn Độ và Việt Nam. Mô-dăm-bích tranh thủ được ODA của Nhật bản, cho vay tín dụng của Trung Quốc và 19 nước Phương Tây. Đây là thời kỳ Mô-dăm-bích tranh thủ giúp đỡ quốc tế, sử dụng hiệu quả nguồn vốn vay để duy trì tăng trưởng trung bình liên tục từ 7-8%/năm. Trung Quốc cho vay tín dụng ưu đãi để đầu tư xây dựng đường, sân bay, công trình dân sự, sân vận động.

-Mô-dăm-bích chưa vận động, thu hút FDI, ODA  qui mô lớn cho phát triển kinh tế. Trung bình/năm  từ 1,7-1,9 tỷ USD (2008-2009) gồm ODA, viện trợ chính thức, khoảng 450-500 triệu USD viện trợ cho ngân sách.  

Thực trạng trên đây có nguyên nhân chủ quan, khách quan:

-Tinh hình chính trị, xã hội không ổn dịnh do nội chiến và do Đảng Phong trào Giải phóng Mô-dăm-bích (FRELIMO) mất vài trò lãnh đạo tuyệt đối trong xã hội, phải chấp nhận đa đảng. Hậu quả chế độ thực dân và tàn phá do nội chiến không được khắc phục, chồng chất lên nhau.

-Chưa phát huy hết lợi thế địa-chính trị-kinh tế của đất nước để đề ra chính sách KTĐN phù hợp; chưa khai thác tốt vị trí án ngữ Ấn độ dương, kênh Ma-đa-gát-xca, hệ thống cảng biển quan trọng gắn liền với hành lang Maputo, Beira, Nacala nối liền với các nước láng giềng không có biển; Chưa khai thác lợi thế thị trường 245 triệu dân ở miền Nam châu Phi; Chưa khai thác tốt tiềm năng phát triển nông nghiệp, thủy sản, rừng, biển tạo ra sản phẩm xuất khẩu chiến lược và thu hút FDI, ODA, vay tín dụng để phát triển đất nước.

-Chưa có chính sách KTĐN linh hoạt để thích nghi với thay đổi chính trị quốc tế, lúc thiên quá về một bên, gây hạn chế huy động nguồn lực quốc tế.  Trong nước, Mô-dăm-bích chưa có kế hoạch cụ thể, dự án tổng thể trên mọi lĩnh vực để thu hút FDI, ODA; trước mắt mới tập trung vào khai thác khoáng sản (dầu, khí, than, quặng nhôm…); Chưa biết khai thác sức mạnh kinh tế của Nam Phi, đầu tầu kinh tế ở châu Phi, một nước láng giềng của Mô-dăm-bích.

-Chính sách đối ngoại chưa khai thác tốt vị thế, vai trò của đất nước để phát huy hiệu quả chính sách kinh tế đối ngoại; chưa đa dạng hóa, cân bằng quan hệ với các nước lớn, các tổ chức tài chính lớn để tranh thủ nguồn viện trợ phục vụ phát triển kinh tế.


III-MÔ HÌNH TRIỂN KHAI VÀ QUẢN LÝ KINH TẾ ĐỐI NGOẠI:

-Bộ Ngoại giao và Hợp tác: (MINEC) Để xuất định hướng  chiến lược về hợp tác quốc tế, quan hệ cụ thể với từng khu vực, đối tác; ttheo dõi triển khai các thỏa thuận hợp tác quốc tế.

-Bộ Kế hoạch và Phát triển (MPD): Để xuất kế hoạch hợp tác quốc tế; thu hút, quản lý FDI, ODA.

-Bộ Công Thương (MIC): Quản lý vĩ mô về kinh tế đối ngoại. Xuất nhập khẩu giao cho các công ty tư nhân.

-Trung tâm Xúc tiến Đầu tư (CPI): Lập dự án thu hút FDI; Hướng dẫn thực thi luật liên quan đến đầu tư nước ngoài, chính sách ưu đãi. Ngoài ra, CPI sẽ phối hợp với các Trung tâm chuyên môn để hướng dẫn các nhà đầu tư nước ngoài.